Renk Körlüğü

Renk Körlüğü Nedir?

Renk körlüğü ya da tıbbi adıyla renk görme eksikliği, bazı renklerin veya renk tonlarının birbirinden ayırt edilememesidir. Gözün ışığı algılayan tabakası olan retinada, renkleri algılayan pigmentlerin eksik olması ya da yeterince çalışmaması sonucu ortaya çıkar.

Retinada renk görmeden sorumlu hücrelere koni hücreleri denir. Üç tür koni vardır: uzun dalga boyuna (kırmızıya), orta dalga boyuna (yeşile) ve kısa dalga boyuna (maviye) en duyarlı olanlar. Işık retinaya düştüğünde koniler bu ışığı sinyale çevirir, beyin de üç koni türünden gelen sinyalleri karşılaştırarak renk algısını oluşturur. Konilerden biri eksik ya da işlevi bozuksa beyin bazı renkleri birbirine karıştırır.

Yaygın inanışın aksine renk körlüğü çoğu zaman dünyayı siyah beyaz görmek anlamına gelmez. Renk körlüğü olan kişilerin büyük bölümü renkleri görür, ancak belirli renk çiftlerini ayırt etmekte zorlanır.

Renk Körlüğü Türleri

Renk körlüğü, hangi koni türünün etkilendiğine ve bu koninin ne kadar etkilendiğine göre sınıflandırılır. Koni çalışıyor ama duyarlılığı kaymışsa buna anomali (hafif ya da orta düzey eksiklik), koni hiç çalışmıyorsa anopi (belirgin eksiklik) denir.

• Protan tip (kırmızı koni): Protanomalide kırmızı tonlar daha yeşilimsi ve daha soluk görünür. Protanopide kırmızı ile yeşil ayırt edilemez.
• Deutan tip (yeşil koni): Deuteranomali, kırmızı-yeşil renk körlüğünün en sık görülen türüdür; bazı yeşil tonlar kırmızımsı görünür. Deuteranopide kırmızı ile yeşil ayırt edilemez.
• Tritan tip (mavi koni): Mavi-sarı renk körlüğü olarak da bilinir. Mavi ile yeşil, sarı ile kırmızı ya da pembe karıştırılabilir. Kırmızı-yeşil türlere göre çok daha nadirdir.
• Akromatopsi (monokromasi): Renklerin hiç algılanamadığı, oldukça nadir bir durumdur. Kişi dünyayı gri tonlarında görür. Bu türde görme keskinliği de düşük olabilir, ışığa aşırı hassasiyet ve göz titremesi (nistagmus) eşlik edebilir.

Protanomali ve deuteranomali gibi hafif türler çoğu zaman günlük yaşamı belirgin biçimde etkilemez. Bu nedenle birçok kişi renk körlüğü olduğunu yıllarca fark etmeyebilir.

Renk Körleri Dünyayı Nasıl Görür?

Kırmızı-yeşil renk körlüğü olan kişiler kırmızı ve yeşil renkleri birbirinden ayırt edemeyebilir ya da soluk görebilir. Kırmızı ışıklar onlara sarı gibi, yeşil yapraklar kahverengi gibi görünebilir. Sorun yalnızca saf kırmızı ve yeşille sınırlı değildir: içinde kırmızı ya da yeşil bileşen bulunan renkler de karışabilir. Örneğin mavi ile mor, kırmızı bileşen algılanamadığı için birbirine benzeyebilir.

Mavi-sarı renk körlüğünde mavi ve sarı tonlar ayırt edilemeyebilir; mavi nesneler grimsi, sarı nesneler soluk ya da beyazımsı görünebilir. Tam renk körlüğünde ise tüm renkler gri tonlarında algılanır, dünya siyah beyaz bir film gibi görünür.

Renk Körlüğü Kalıtsal mı?

Renk körlüğünün en sık nedeni kalıtımdır. Kırmızı ve yeşil konilerin pigmentlerini kodlayan genler X kromozomu üzerinde bulunur. Kırmızı-yeşil renk körlüğü X'e bağlı çekinik geçiş gösterir.

Erkeklerde tek bir X kromozomu bulunduğu için bu kromozomdaki hatalı gen tek başına renk körlüğüne yol açar. Kadınlarda iki X kromozomu olduğundan, renk körlüğü görülmesi için genellikle iki kopyanın da etkilenmesi gerekir. Bu nedenle kırmızı-yeşil renk körlüğü erkeklerde çok daha sık görülür. Kuzey Avrupa kökenli toplumlarda yaklaşık her 12 erkekten 1'inde (yaklaşık %8) ve her 200 kadından 1'inde (yaklaşık %0,5) bulunduğu tahmin edilmektedir.

Taşıyıcı bir anne, genellikle kendisinde belirgin renk körlüğü olmadan bu geni oğullarına aktarabilir. Mavi-sarı renk körlüğü ise farklı bir kalıtım yolu izler: mavi koni geni X kromozomunda değildir, bu tür kadın ve erkeklerde eşit sıklıkta görülür ve dünya genelinde 10.000 kişide 1'den daha azında rastlanır.

Kalıtsal renk körlüğü doğuştan vardır, yaşam boyu değişmez ve genellikle iki gözü eşit etkiler.

Sonradan Ortaya Çıkan (Edinsel) Renk Görme Bozuklukları

Renk görme her zaman doğuştan bozuk değildir. Daha önce renkleri sorunsuz ayırt eden bir kişide renk algısı sonradan bozulabilir. Bu duruma edinsel renk görme bozukluğu denir ve çoğu zaman altta yatan başka bir sağlık sorununun işaretidir. Kalıtsal tipten farklı olarak tek gözde ya da iki gözde farklı derecede olabilir ve zamanla değişebilir. Başlıca nedenleri şunlardır:

• Glokom: Göz tansiyonu olarak da bilinen glokom, optik siniri etkileyerek renk algısını bozabilir.
• Optik sinir hastalıkları: Optik sinir iltihabı (optik nörit), multipl skleroz ya da optik sinir hasarı renk görmeyi etkileyebilir.
• Diyabet: Şeker hastalığı ve buna bağlı diyabetik retinopati renk ayrımını zayıflatabilir.
• Makula hastalıkları: Maküler dejenerasyon gibi sarı nokta hastalıkları, konilerin yoğun olduğu bölgeyi etkilediği için renk algısını bozabilir.
• Katarakt: Katarakt, göz merceğinin bulanıklaşması ve sararması nedeniyle renklerin daha soluk ve sarımsı görünmesine yol açabilir.
• Bazı ilaçlar: Romatizmal hastalıklarda kullanılan hidroksiklorokin gibi bazı ilaçlar renk görmeyi etkileyebilir. Bu ilaçları kullananların göz kontrolleri hekimleri tarafından planlanır.
• Diğer nedenler: Göz ya da kafa travması, inme, beyin tümörleri, karaciğer hastalıkları, Parkinson ve Alzheimer hastalığı ile ileri yaş da renk algısında azalmaya neden olabilir.

Edinsel renk görme bozukluğunda neden tedavi edildiğinde ya da sorumlu ilaç hekim kontrolünde değiştirildiğinde renk algısı kısmen veya tamamen düzelebilir. Bu nedenle renk algısında yeni başlayan bir değişiklik mutlaka göz muayenesi gerektirir.

Renk Körlüğü Belirtileri

Renk körlüğünün belirtileri çoğu zaman o kadar hafiftir ki kişi tarafından fark edilmeyebilir. En sık belirtiler şunlardır:

• Kırmızı ile yeşili ya da mavi ile sarıyı ayırt etmede zorluk
• Renklerin soluk veya mat görünmesi
• Aynı rengin farklı tonlarını ayırt edememe
• Belirli nesnelerin rengini tanımlamada zorluk

Işığa aşırı hassasiyet, görme keskinliğinde belirgin azalma ve göz titremesi genellikle yalnızca tam renk körlüğünde (akromatopsi) görülür. Kırmızı-yeşil renk körlüğünde görme keskinliği normaldir.

Çocuklarda Renk Körlüğü Nasıl Fark Edilir?

Kalıtsal renk körlüğü doğuştan vardır, ancak çocuk renkleri öğrenme çağına gelene kadar genellikle anlaşılmaz. Çocuk gördüğü renkleri normal kabul ettiği için durumunu kendisi ifade edemez. Ailelerin dikkat edebileceği işaretler şunlardır:

• Resim yaparken nesneleri sürekli beklenmedik renklerle boyamak (örneğin ağaçları kahverengi, gökyüzünü mor)
• Renkli nesneleri gruplamakta ya da renk adlarını öğrenmekte zorlanmak
• Boyama gibi renkle ilgili etkinliklere ilgisiz kalmak
• Renk kodlu ders materyallerinde, grafiklerde ya da haritalarda zorlanmak

Renk körlüğü olan öğrencilerin önemli bir bölümünün okulu, durumlarından habersiz bitirdiği bildirilmektedir. Tanı erken konulduğunda öğretmenler bilgilendirilebilir ve ders materyallerinde renk yerine şekil, desen ya da yazı ile ayrım yapmak gibi basit düzenlemeler yapılabilir.

Renk Körlüğü Nasıl Teşhis Edilir?

Renk körlüğü tanısı göz muayenesi sırasında uygulanan renk görme testleriyle konulur. En bilinen yöntem, renkli noktalardan oluşan levhalar içine gizlenmiş sayıların okunmasına dayanan Ishihara testidir. Türü ve derecesini daha ayrıntılı belirlemek için anomaloskop ve Farnsworth testleri gibi başka yöntemler de kullanılabilir. Edinsel bir neden düşünülüyorsa göz muayenesi; göz tansiyonu ölçümü, retina ve optik sinirin değerlendirilmesi gibi incelemelerle genişletilir. Testlerin nasıl uygulandığını ve sonuçların ne anlama geldiğini renk körlüğü testi sayfamızda ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.

Renk Körlüğünün Tedavisi Var mı?

Kalıtsal renk körlüğünün bugün için kalıcı bir tedavisi yoktur. Ancak çoğu kişi bu duruma uyum sağlar ve günlük yaşamını rahatça sürdürür.

Renk filtreli gözlük ve kontakt lensler renk körlüğünü düzeltmez ve normal renk görmeyi geri kazandırmaz. Bu ürünler belirli dalga boylarını süzerek renkler arasındaki karşıtlığı artırır; bazı kişilerde bazı renkleri ayırt etmeyi kolaylaştırabilir. Etkisi kişiden kişiye değişir, herkeste aynı faydayı sağlamaz ve renk görme testlerinde normal sonuç alınmasını sağlamaz.

Mobil uygulamalar da yardımcı olabilir: telefon kamerasıyla bir nesnenin fotoğrafı çekildiğinde rengini söyleyen uygulamalar, giysi seçmek veya etiket okumak gibi günlük işleri kolaylaştırır.

Gen tedavisi, özellikle akromatopsi gibi ağır türler için araştırılmaktadır. Bu çalışmalar umut verici olmakla birlikte henüz araştırma aşamasındadır ve rutin bir tedavi seçeneği değildir.

Edinsel renk görme bozukluklarında ise yaklaşım farklıdır: altta yatan neden tedavi edilir. Örneğin katarakta bağlı renk solukluğu, katarakt ameliyatından sonra belirgin biçimde düzelebilir.

Günlük Yaşam, Meslek ve Ehliyet

Renk körlüğü olan kişilerin çoğu, renk yerine parlaklık, konum ve şekil gibi ipuçlarını kullanarak farkında olmadan uyum sağlar. Trafik ışıklarında rengin yanı sıra lambanın yerine (kırmızı üstte, yeşil altta) dikkat etmek buna bir örnektir. Bununla birlikte bu stratejiler her zaman güvenilir değildir; pişmiş eti çiğinden ayırmak, meyvenin olgunluğunu anlamak ya da renk kodlu grafik ve kabloları okumak zorlaşabilir.

Bazı meslekler güvenlik nedeniyle belirli düzeyde renk görme gerektirir. Pilotluk, makinistlik, bazı askeri ve güvenlik görevleri ile renk kodlarıyla çalışılan bazı teknik alanlar bunlara örnektir. Renk görme şartı kurumdan kuruma ve görevden göreve değişir. Bu nedenle meslek seçiminden önce ilgili kurumun sağlık yönetmeliğine bakılması ve gerekirse göz muayenesi yaptırılması önerilir. Sürücü belgesi için gereken sağlık şartları da yürürlükteki mevzuata göre belirlenir; güncel koşullar ilgili resmi kurumlardan öğrenilmelidir.

Renk körlüğünü erken öğrenmek, kişinin meslek planını buna göre yapmasına ve ileride hayal kırıklığı yaşamamasına yardımcı olur.

Ne Zaman Göz Doktoruna Gidilmeli?

Aşağıdaki durumlarda göz muayenesi önerilir:

• Çocuğunuzda renkleri öğrenmekte veya ayırt etmekte zorlanma fark ettiyseniz
• Ailenizde renk körlüğü varsa ve çocuğunuzun durumunu öğrenmek istiyorsanız
• Renk görme şartı olan bir meslek ya da okul için başvuru yapacaksanız
• Daha önce sorun yaşamadığınız halde renkler soluk görünmeye başladıysa ya da renk algınız değiştiyse
• Renk algısındaki değişiklik tek gözde ise veya bulanık görme, görme alanı kaybı, göz ağrısı eşlik ediyorsa
• Renk görmeyi etkileyebilecek bir ilaç kullanıyorsanız

Özellikle sonradan başlayan renk görme bozukluklarında altta yatan nedenin erken bulunması önemlidir. Renk görmenizle ilgili bir sorunuz varsa göz doktorlarımızdan randevu alarak muayene olabilirsiniz.