Göz Merceği Nedir?

Gözün anatomisi, en iyi bilinen ancak aynı zamanda en karmaşık olan organlardan biridir. Gözün pek çok katmanı ve görme işlemini gerçekleştiren pek çok kısmı vardır. Bu durumda göz merceği nedir ve ne işe yarar gibi soruların cevabı merak edilmektedir. Göz merceği, göze yansıyan ışığın retinaya ulaşmadan önce geçtiği yapının adıdır. Gözün odaklanmasını sağlamakta oldukça önemli bir işleve sahiptir. Şeffaf bir yapıda olan ve proteinden oluşan bu yapı, göze gelen ışığı retinaya yönlendirir. Oldukça dayanıklı bir yapıya sahip olsa da yaşlanma ve UV ışınları gibi çevresel faktörler nedeniyle zamanla değişime uğrayabilir.

Göz merceği, gözün ön kısmında iris ve göz bebeğinin hemen arkasında, arka kısmında ise camsı cisim (vitreus) önünde yer alan şeffaf bir yapıdır. Tıpkı bir kamera lensi gibi iş görmektedir. Işığı odaklar, gözün arkasındaki yapılara ışığı yansıtır ve optik sinirler aracılığıyla beyne iletilmesini sağlar. Mercek, gözün derin kısımlarında yer alan kavisli ve şeffaf yapıdır. Işığı kendine çeker ve gözün arkasındaki odacığa (retina) yansıtmak için büker. Arkadaki odacıkta bu ışığa odaklanılır ve beynimize iletir. 

Göz Merceği İşlevi

Göz merceği işlevi insan hayatı için son derece önemlidir. Göz merceği işlevi gereği, göze yansıyan ışığı çeker, odaklayarak gözün arka kısmındaki retinaya iletir. Farklı uzaklıklarda yer alan nesnelere odaklanabilmek için esneyip minimal ölçüde şeklini değiştirebilir. Farklı açı ve uzaklıklardan gelen ışığı tek bir noktaya aktarmak için daha düz ya da kavisli bir forma girebilmektedir. 

Odaklanmalardaki ince ayarları kendi şeklini değiştirerek yapan ve aldığı ışığı başarılı şekilde arkada kalan kısımlara iletir. Göz merceği, gözün odaklanmasının %30 kadarını gerçekleştirmektedir. Kornea ise kırma gücünün geri kalan %70’inden sorumludur. 

Göz Merceği Yapısı

Göz merceği yapısı gereği şeffaf bir yapıya sahiptir. Gözün renkli kısmı olarak adlandırılan irisin ortasında yer alan, “göz bebeği” olarak adlandırılan koyu noktanın arkasında yer almaktadır. Göz bebeği, gözün için ışık girmesini sağlar. Eğer ışık yoğunluğu fazlaysa küçülerek daha net bir görüş sağlarken loş ışıkta gözün daha fazla görebilmesi ve ışık toplayabilmesi için genişler.

İris, bu durumlarda göz bebeğinin boyutunu ayarlamaktan sorumludur ve gözün içine giren ışık miktarını kontrol eder. Göz bebeğinden göz merceğine aktarılan ışık, yine mercek aracılığıyla merceğin arkasındaki retinaya aktarılır. Göz merceği, ışığın yansıtılmasındaki ikinci katmandır. 

Şeffaf ve esneyebilen yapıya sahip olan bu mercek, zonül adı verilen lifler sayesinde siliyer adı verilen kaslara bağlı halde kalır. Bu kaslar merceğin şeklinin ayarlanmasında yardımcıdır. Siliyer kasları kasılıp gevşeyerek merceğin daha kavisli ya da düz hale gelmesini sağlar. Bu sayede uzak ya da yakındaki nesnelere odaklanmak kolaylaşır. 

Yapısal proteinlerden oluşan bu mercek bazen kristal mercek olarak da adlandırılabilmektedir. Vücudun hemen hemen her dokusunun arasında en yüksek proteine sahip bölge burasıdır. Bu proteinler merceğe şeffaflık kazandırmaktadır. Normal insan hücre yapısında olduğu gibi çekirdek ya da organel barındırmaz. Bu nedenle hücre bölünmesi, dolayısıyla hücre yenilenmesi yoktur. 

Göz merceği hücreleri, merkezli katmanlar halinde sıralanmaktadırlar. İnsan yaşamı boyunca yeni hücreler, merceğin kenarlarından büyümeye devam ederken, eski hücreler merkezde toplanmaya başlar. Bu da gözün merceğinde eski ve yıpranmış hücrelerin birikmesine neden olur. Buna bağlı olarak da bazı göz rahatsızlıkları oluşur.

Göz Merceği Rahatsızlıkları

Göz merceği rahatsızlıkları genellikle yaşla birlikte ortaya çıkar. Çünkü gözün merkezine biriken eski hücreler bazı rahatsızlıkları da beraberinde getirir. Yaşlanma, güneşe çok fazla maruz kalma gibi çevresel etkenler nedeniyle göz merceği yapısı da doğal olarak etkilenmektedir. Göz merceğindeki hücreler parçalanmaya başlar ve şeffaflığını yitirir. İşte tam da bu durumda katarakt ortaya çıkar. 

Göz merceğindeki hücreler yaşlandıkça esnek yapılarını kaybetmektedirler. Yakın ya da uzak mesafedeki nesnelere odaklanabilmek için esneyip gerilemezler. Bu nedenle göz merceğinde bulanıklaşma görülür. Eski hücrelerin de merkezde toplanması nedeniyle mercekte protein birikimi oluşur. Bu rahatsızlığa katarakt adı verilir. 

Göz Merceği Rahatsızlık Belirtileri 

Göz merceği rahatsızlık belirtileri rahatsızlığın türüne bağlı olarak farklılıklar gösterebilmektedir. Kataraktta bu durum bulanık görüş ile kendini sıkça belli etmektedir. Puslu ya da bulanık görme, kataraktın en yaygın belirtileri arasındadır. Görüş kalitesi oldukça bozulur ve genellikle bu puslu görüş tek bir noktadan başlayarak görüş alanının tamamına yayılır. 

Dışarıdan bakıldığı zaman gözdeki bu puslu durum göz bebeğinde kendini belli eder. Normalde siyah olan göz bebeği, gri ya da beyaz bir görünüme sahip olur. Bu görünüm bir anda ortaya çıkmasa da kataraktın ilerlemesiyle birlikte daha net hale gelmektedir. 

Bazı durumlarda bebekler doğuştan katarakt ile doğabilmektedir. Bunun nedenleri ise genetik, annenin hamilelik dönemindeki durumu, geçirdiği enfeksiyon ve hastalıklardır. Katarakt ile doğan bir bebeği ayırt etmenin en net yolu, göz bebeğindeki renk değişimidir.

Göz Merceği Tedavileri 

Göz merceği tedavileri kişinin ve hastalığın durumuna bağlı olarak değişimler göstermektedir. Katarakt ve diğer kırma kusurları gibi rahatsızlıklar türüne göre tedavi edilir. Katarakt için katarakt ameliyatı, görme kusurları için gözlük ya da lens tedavisi ve lazer tedavisi gibi yöntemler uygulanır. Bazı durumlarda gözün kendi merceği yerine yapay mercekler bile takılabilmektedir. 

Göz merceklerinde meydana gelen hastalık ve rahatsızlıkların tedavisinde kullanılabilecek bazı yöntemler şunlardır:

• Lazer göz ameliyatları
• Mercek ameliyatları 
• Kontakt lens ve gözlük tedavileri 
• Göz damlaları 

Gözde meydana gelen bulanık görme, uzağı ya da yakını görememe, nesneleri seçememe gibi durumlarda mutlaka alanında uzman bir göz doktoruna görünmek büyük bir öneme sahiptir. Göz rahatsızlıklarının erkenden tespit edilip tedaviye başlanması, görme kayıplarının önüne geçmek için oldukça önemlidir.

Görüşte meydana gelen bozukluklar, insan hayatının kalitesini oldukça düşürmekte ve özgüvensizliğe neden olmaktadır. Hem bunların ortadan kalkması hem de daha büyük sorunların önüne geçilmesi için düzenli olarak göz kontrolüne gidilmesi gerekmektedir.

Sık Sorulan Sorular (SSS)

Göz merceği nerede bulunur ve ne işe yarar?

Göz merceği, gözün ön kısmında iris (renkli tabaka) ile arka kısmındaki camsı cisim arasında yer alan şeffaf bir yapıdır. Işığı kırarak retinaya odaklanmasını sağlar ve özellikle yakın nesnelere bakabilmemiz için şeklini değiştirme yeteneğine sahiptir.

Göz merceği bulanıklığı (katarakt) neden olur?

Katarakt, genellikle yaşlanmayla birlikte mercekteki proteinlerin bozulması sonucu oluşur. Ayrıca UV ışınlarına aşırı maruz kalma, diyabet, göz travmaları, bazı ilaçların uzun süreli kullanımı ve genetik faktörler de katarakt riskini artırabilir. Nadir de olsa, bebekler doğuştan katarakt ile dünyaya gelebilir.

Katarakt belirtileri nelerdir?

Kataraktın en sık görülen belirtileri bulanık veya puslu görme, renklerin soluk görünmesi, parlak ışıklara karşı duyarlılık artışı, gece görüşünde zorlanma ve göz bebeğinin zamanla gri-beyaz bir görünüm almasıdır. Bu belirtiler genellikle yavaş ilerler.

Göz merceği tedavisi nasıl yapılır?

Tedavi, rahatsızlığın türüne göre değişir. Erken evre kırma kusurları gözlük veya lens ile düzeltilebilir. Katarakt tedavisinde ise cerrahi müdahale gerekir; bulanıklaşmış mercek çıkarılır ve yerine yapay göz içi merceği (IOL) yerleştirilir. Bu ameliyat günümüzde oldukça güvenli ve başarılıdır. Her durum için mutlaka göz doktorunuza danışmalısınız.

Göz merceği sağlığını korumak için ne yapmalıyım?

UV korumalı güneş gözlüğü kullanmak, sigara içmemek, dengeli ve antioksidan açısından zengin beslenmek, düzenli göz muayenelerine gitmek ve varsa diyabet gibi sistemik hastalıkları kontrol altında tutmak göz merceği sağlığını korumada önemlidir.

Katarakt ameliyatı riskli midir?

Katarakt ameliyatı, günümüzde en sık uygulanan ve en güvenli ameliyatlardan biridir. Modern tekniklerle komplikasyon oranı oldukça düşüktür. Ancak her cerrahi işlemde olduğu gibi, nadir de olsa enfeksiyon, kanama veya göz içi basıncında artış gibi riskler görülebilir. Ameliyat öncesi doktorunuz size tüm detayları anlatacaktır.

Yaşlanınca herkesin gözünde katarakt oluşur mu?

Yaşlanma, katarakt için en önemli risk faktörüdür ve 60 yaş üzeri bireylerin büyük çoğunluğunda farklı derecelerde katarakt görülür. Ancak bu, herkesin mutlaka tedavi gerektiren düzeyde katarakt geliştireceği anlamına gelmez. Bazı kişilerde çok hafif kalabilir ve günlük yaşamı etkilemeyebilir.

Göz merceği kendini yenileyebilir mi?

Hayır, göz merceği hücreleri bölünerek yenilenme özelliğine sahip değildir. Yaşam boyu yeni hücreler sadece merceğin kenarlarından eklenir, eski hücreler ise merkezde birikerek yaşlanır. Bu durum zamanla mercek esnekliğinin azalmasına ve katarakt gibi sorunlara yol açabilir.

Çocuklarda göz merceği problemleri olabilir mi?

Evet, nadir de olsa çocuklar doğuştan katarakt ile doğabilir veya çocukluk döneminde mercek problemleri gelişebilir. Annenin hamilelik döneminde geçirdiği enfeksiyonlar, genetik faktörler veya metabolik hastalıklar buna neden olabilir. Erken tanı ve tedavi, çocuğun görme gelişimi için kritik önem taşır.

Gözlük veya lens kullanımı göz merceğine zarar verir mi?

Hayır, gözlük veya kontakt lens kullanmak göz merceğine zarar vermez. Aksine, kırma kusurlarının düzeltilmesi gözün daha rahat çalışmasını sağlar. Ancak kontakt lenslerin hijyen kurallarına uygun kullanılması önemlidir; aksi takdirde göz yüzeyinde enfeksiyon riski artabilir.

Retina İncelmesi Belirtileri neler?