Göz Merceği Nedir?

Göz, anatomisi en iyi bilinen ancak aynı zamanda en karmaşık olan organlardan biridir. Gözün pek çok katmanı ve görme işlemini gerçekleştiren pek çok kısmı vardır. Bu durumda göz merceği nedir ve ne işe yarar gibi soruların cevabı merak edilmektedir. Göz merceği, göze yansıyan ışığın retinaya ulaşmadan önce geçtiği yapının adıdır. Gözün odaklanmasını sağlamakta oldukça önemli bir işleve sahiptir. Şeffaf bir yapıda olan ve proteinden oluşan bu yapı, göze gelen ışığı retinaya yönlendirir. Oldukça dayanıklı bir yapıya sahip olsa da yaşlanma ve UV ışınları gibi çevresel faktörler nedeniyle zamanla değişime uğrayabilir. Göz merceği, gözün ön kısmında iris ve göz bebeğinin hemen arkasında, arka kısmında ise camsı cisim (vitreus) önünde yer alan şeffaf bir yapıdır. Tıpkı bir kamera lensi gibi iş görmektedir. Işığı odaklar, gözün arkasındaki yapılara ışığı yansıtır ve optik sinirler aracılığıyla beyne iletilmesini sağlar. Mercek, gözün derin kısımlarında yer alan kavisli ve şeffaf yapıdır. Işığı kendine çeker ve gözün arkasındaki odacığa (retina) yansıtmak için büker. Arkadaki odacıkta bu ışığa odaklanılır ve beynimize iletir. 

Göz Merceği İşlevi

Göz merceği işlevi insan hayatı için son derece önemlidir. Göz merceği işlevi gereği, göze yansıyan ışığı çeker, odaklayarak gözün arka kısmındaki retinaya iletir. Farklı uzaklıklarda yer alan nesnelere odaklanabilmek için esneyip minimal ölçüde şeklini değiştirebilir. Farklı açı ve uzaklıklardan gelen ışığı tek bir noktaya aktarmak için daha düz ya da kavisli bir forma girebilmektedir.  Odaklanmalardaki ince ayarları kendi şeklini değiştirerek yapan ve aldığı ışığı başarılı şekilde arkada kalan kısımlara iletir. Göz merceği, gözün odaklanmasının %30 kadarını gerçekleştirmektedir. Kornea ise kırma gücünün geri kalan %70’inden sorumludur. 

Göz Merceği Yapısı

Göz merceği yapısı gereği şeffaf bir yapıya sahiptir. Gözün renkli kısmı olarak adlandırılan irisin ortasında yer alan, “göz bebeği” olarak adlandırılan koyu noktanın arkasında yer almaktadır. Göz bebeği, gözün için ışık girmesini sağlar. Eğer ışık yoğunluğu fazlaysa küçülerek daha net bir görüş sağlarken loş ışıkta gözün daha fazla görebilmesi ve ışık toplayabilmesi için genişler. İris, bu durumlarda göz bebeğinin boyutunu ayarlamaktan sorumludur ve gözün içine giren ışık miktarını kontrol eder. Göz bebeğinden göz merceğine aktarılan ışık, yine mercek aracılığıyla merceğin arkasındaki retinaya aktarılır. Göz merceği, ışığın yansıtılmasındaki ikinci katmandır.  Şeffaf ve esneyebilen yapıya sahip olan bu mercek, zonül adı verilen lifler sayesinde siliyer adı verilen kaslara bağlı halde kalır. Bu kaslar merceğin şeklinin ayarlanmasında yardımcıdır. Siliyer kasları kasılıp gevşeyerek merceğin daha kavisli ya da düz hale gelmesini sağlar. Bu sayede uzak ya da yakındaki nesnelere odaklanmak kolaylaşır.  Yapısal proteinlerden oluşan bu mercek bazen kristal mercek olarak da adlandırılabilmektedir. Vücudun hemen hemen her dokusunun arasında en yüksek proteine sahip bölge burasıdır. Bu proteinler merceğe şeffaflık kazandırmaktadır. Normal insan hücrelerinden farklı olarak çekirdek ya da organel barındırmaz. Bu nedenle merceğin içindeki lifler yenilenmez; yalnız kenardaki ince epitel tabakası hayat boyu yeni lif üretir.  Göz merceği hücreleri, merkezli katmanlar halinde sıralanmaktadırlar. İnsan yaşamı boyunca yeni hücreler, merceğin kenarlarından büyümeye devam ederken, eski hücreler merkezde toplanmaya başlar. Bu da gözün merceğinde eski ve yıpranmış hücrelerin birikmesine neden olur. Buna bağlı olarak da bazı göz rahatsızlıkları oluşur.

Göz Merceği Rahatsızlıkları

Göz merceği rahatsızlıkları genellikle yaşla birlikte ortaya çıkar. Çünkü gözün merkezine biriken eski hücreler bazı rahatsızlıkları da beraberinde getirir. Yaşlanma, güneşe çok fazla maruz kalma gibi çevresel etkenler nedeniyle göz merceği yapısı da doğal olarak etkilenmektedir. Göz merceğindeki hücreler parçalanmaya başlar ve şeffaflığını yitirir. İşte tam da bu durumda katarakt ortaya çıkar.  Göz merceği yaşlandıkça esnek yapısını da kaybeder ve yakındaki nesnelere odaklanmak zorlaşır; bu duruma presbiyopi denir. Katarakt ise merceğin bulanıklaşmasıdır: eski hücrelerin merkezde toplanması ve proteinlerin bozulmasıyla mercek şeffaflığını yitirir. 

Göz Merceği Rahatsızlık Belirtileri 

Göz merceği rahatsızlık belirtileri rahatsızlığın türüne bağlı olarak farklılıklar gösterebilmektedir. Kataraktta bu durum bulanık görüş ile kendini sıkça belli etmektedir. Puslu ya da bulanık görme, kataraktın en yaygın belirtileri arasındadır. Görüş kalitesi oldukça bozulur ve genellikle bu puslu görüş tek bir noktadan başlayarak görüş alanının tamamına yayılır.  Dışarıdan bakıldığı zaman gözdeki bu puslu durum göz bebeğinde kendini belli eder. Normalde siyah olan göz bebeği, gri ya da beyaz bir görünüme sahip olur. Bu görünüm bir anda ortaya çıkmasa da kataraktın ilerlemesiyle birlikte daha net hale gelmektedir.  Bazı durumlarda bebekler doğuştan katarakt ile doğabilmektedir. Bunun nedenleri ise genetik, annenin hamilelik dönemindeki durumu, geçirdiği enfeksiyon ve hastalıklardır. Katarakt ile doğan bir bebeği ayırt etmenin en net yolu, göz bebeğindeki renk değişimidir.

Göz Merceği Tedavileri 

Göz merceği tedavileri kişinin ve hastalığın durumuna bağlı olarak değişimler göstermektedir. Katarakt ve kırma kusurları gibi rahatsızlıklar türüne göre tedavi edilir. Katarakt için katarakt ameliyatı, görme kusurları için gözlük ya da lens tedavisi ve lazer tedavisi gibi yöntemler uygulanır. Bazı durumlarda gözün kendi merceği yerine yapay mercekler bile takılabilmektedir.  Göz merceklerinde meydana gelen hastalık ve rahatsızlıkların tedavisinde kullanılabilecek bazı yöntemler şunlardır:

• Lazer göz ameliyatları
• Mercek ameliyatları 
• Kontakt lens ve gözlük tedavileri 

Gözde meydana gelen bulanık görme, uzağı ya da yakını görememe, nesneleri seçememe gibi durumlarda mutlaka alanında uzman bir göz doktoruna görünmek büyük bir öneme sahiptir. Göz rahatsızlıklarının erkenden tespit edilip tedaviye başlanması, görme kayıplarının önüne geçmek için oldukça önemlidir. Görüşte meydana gelen bozukluklar, insan hayatının kalitesini oldukça düşürmekte ve özgüvensizliğe neden olmaktadır. Hem bunların ortadan kalkması hem de daha büyük sorunların önüne geçilmesi için düzenli olarak göz kontrolüne gidilmesi gerekmektedir.