Wat is nachtblindheid?

Wat nachtblindheid is, wordt vaak opgezocht. De bekendste oorzaak is retinitis pigmentosa, een erfelijke aandoening. Ze tast in een vroeg stadium de cellen in het netvlies aan waarmee we in het donker zien. Die cellen heten staafjes, en zodra ze verloren gaan, ontstaat nachtblindheid. Gaat de aandoening verder, dan verdwijnen ook de kegeltjes, de cellen waarmee we overdag zien. In het laatste stadium kan het zicht blijvend zo ver achteruitgaan dat dagelijkse bezigheden niet meer lukken; volledige blindheid is zeldzaam. Bij retinitis pigmentosa ontstaat nachtblindheid dus doordat de cellen in het netvlies, die het licht opvangen en aan de oogzenuw doorgeven, beschadigd raken. Omdat retinitis pigmentosa erfelijk is, verhoogt een huwelijk tussen bloedverwanten het risico. De leeftijd waarop ze begint verschilt van mens tot mens en kan heel jong zijn. Er bestaan genetische vormen die bij mannen en vrouwen anders verlopen; sommige subtypen komen bij mannen vaker of heviger voor. Ook het verloop verschilt: bij de een gaat veel zicht verloren, bij de ander weinig. Hoe dat verloopt, hangt samen met wat er in de familie te zien is. Weet u hoe de aandoening bij familieleden is verlopen, dan valt er beter in te schatten wat u kunt verwachten.

Waardoor ontstaat nachtblindheid?

Nachtblindheid is geen aandoening op zich maar een klacht met verschillende oorzaken; de erfelijke aandoening retinitis pigmentosa is er één van. Laat u door een oogarts onderzoeken om vast te stellen wat er precies aan de hand is, en laat ook nagaan of de aandoening in de familie voorkomt. Omdat die erfelijke achtergrond zo zwaar weegt, verhoogt een huwelijk tussen bloedverwanten het risico. Er bestaat ook een andere oorzaak: een ernstig tekort aan vitamine A geeft eveneens nachtblindheid. Merkt u iets, ga dan meteen naar een oogarts voor een duidelijke diagnose. Retinitis pigmentosa is niet te voorkomen en niet weg te nemen, maar aandoeningen die er bijkomen zijn wel te behandelen. Nachtblindheid door bijvoorbeeld staar of een tekort aan vitamine A is wel te behandelen.

Waaraan herkent u nachtblindheid?

De tekens kunnen in elk stadium opduiken. Het eerste is meestal minder goed zien in het donker. Soms levert het lichamelijke onderzoek niets op terwijl het zien in het donker al moeilijk gaat. Wennen aan duisternis lukt dan met moeite: stapt u van een lichte ruimte een donkere binnen, dan duurt het lang voor uw ogen zich aanpassen. Dat wennen kent iedereen, maar bij nachtblindheid duurt het veel langer dan normaal. Naarmate er meer staafjes verloren gaan, komen er ook bij het onderzoek bevindingen naar voren. In de eerste fase is er lichamelijk niets te zien; later verdwijnt het zien in het donker. Nog later vernauwt het gezichtsveld aan de randen, waardoor het lijkt alsof u door een verrekijker kijkt. In het laatste stadium valt ook het centrale zicht weg. Volledige blindheid komt daarbij zelden voor, maar in elk stadium telt het om de aandoening vast te stellen en op te volgen. De meest voorkomende tekens zijn:

• Een sterk vernauwd gezichtsveld: wat recht voor u ligt blijft zichtbaar, maar alles daaromheen wordt donker of valt weg.
• Sterke gevoeligheid voor licht.
• In een gevorderd stadium ook overdag steeds moeizamer zien.
• 's Nachts veel minder zien dan overdag.

Hoe wordt nachtblindheid vastgesteld?

Het onderzoek telt in elk stadium. Merkt u iets, ga dan naar een arts voor een gezichtsveldonderzoek en een ERG. Daarmee wordt de diagnose sluitend gesteld. Een gezichtsveldonderzoek meet hoe goed u ziet buiten het punt waarop u scherpstelt, maar nog binnen uw gezichtsveld. Daarbij worden voorwerpen en lichtpunten gebruikt. Er komt geen verdoving of medicatie aan te pas en het onderzoek doet geen pijn. Bij een ERG worden er elektroden rond het oog en op het gezicht geplaatst, waarmee de reactie van het oog wordt gemeten. Dat kan licht onaangenaam aanvoelen. Er bestaan twee varianten, elk met een eigen doel. Uit die onderzoeken blijkt of er in een gevorderd stadium zicht is weggevallen. Komt de aandoening in de familie voor, dan wordt ze daarmee ook in een vroeg stadium gevonden.

Wat is eraan te doen?

De behandeling hangt af van de oorzaak. Nachtblindheid door een tekort aan vitamine A of door staar is te behandelen: het tekort wordt aangevuld en de staar wordt met een operatie verwijderd. Voor retinitis pigmentosa bestaat geen genezing; alleen voor één bepaalde erfelijke vorm (een afwijking in het RPE65-gen) is een gentherapie goedgekeurd. Naar gentherapie en implantaten in het netvlies voor de andere vormen wordt verder onderzoek gedaan. Omdat aandoeningen die erbij kunnen komen, zoals staar en vocht in de gele vlek, te behandelen zijn, zijn regelmatige controles belangrijk. Laat roken, alcohol en vergelijkbare gewoonten staan. Eet daarnaast evenwichtig, met voldoende vitamine A en antioxidanten; neem hoog gedoseerde supplementen alleen onder controle van een arts. Voor aandoeningen zonder sluitende behandeling worden allerlei alternatieven aangeprezen, van vaatchirurgie tot acupunctuur. Ook kruidenmiddelen worden genoemd, maar geen van die wegen heeft een aangetoond effect. Voor wie in het laatste stadium zit, loopt er wel onderzoek naar een bionisch oog en naar gentherapie. Omdat de aandoening erfelijk is, kan ze van een ouder op een kind worden doorgegeven, wat bij een huwelijk tussen bloedverwanten vaker gebeurt. Wie nachtblind is, kan autorijden als het zien overdag voldoende is, maar rijden in het donker en 's nachts wordt afgeraden. Naarmate de techniek vordert, worden er de komende jaren stappen in de behandeling verwacht. Lees ook wat een pachymetrie is.