Neurologisch scheelzien: oorzaken en behandeling

Bij neurologisch scheelzien staan de ogen niet meer recht, omdat de zenuwen die de oogspieren aansturen, of hun verbindingen in de hersenen, zijn aangetast. Anders dan scheelzien bij kinderen begint het meestal plotseling op volwassen leeftijd, en de duidelijkste klacht is dubbelzien. Scheelzien of dubbelzien dat plotseling ontstaat, vraagt om een snel oogonderzoek zodat de oorzaak gevonden kan worden. In ons artikel over de oorzaken van plotseling scheelzien leest u meer over andere mogelijke oorzaken.

Wat is neurologisch scheelzien?

Elk oog wordt bewogen door zes spieren, die worden aangestuurd door drie zenuwen uit de hersenen (de 3e, 4e en 6e hersenzenuw). Normaal bewegen beide ogen samen en kijken ze naar hetzelfde punt. Wordt een van deze zenuwen zwakker, dan werkt de bijbehorende spier onvoldoende, staan de ogen niet meer parallel en ontstaat scheelzien.

Neurologisch scheelzien is een vorm van scheelzien (strabismus) die door een zenuw wordt veroorzaakt. Artsen noemen het naar de betrokken zenuw, bijvoorbeeld "derde-hersenzenuwverlamming", "vierde-hersenzenuwverlamming" of "zesde-hersenzenuwverlamming"; "verlamming" betekent hier dat de zenuw minder goed werkt.

Wat is het verschil met scheelzien bij kinderen?

Scheelzien bij kinderen en neurologisch scheelzien verschillen in het moment waarop ze beginnen, in het wel of niet dubbelzien en in de oorzaken; daarom is ook de eerste aanpak anders.

	Scheelzien bij kinderen	Neurologisch (door een zenuw) scheelzien
Begin	Meestal in de eerste levensjaren, geleidelijk	Meestal op volwassen leeftijd, plotseling
Dubbelzien	Meestal niet; de hersenen onderdrukken het beeld van het scheelziende oog	Vaak en duidelijk
Veelvoorkomende oorzaken	Brekingsafwijkingen (vooral verziendheid), erfelijke aanleg, vroeggeboorte	Diabetes, hoge bloeddruk, hoofdletsel, neurologische aandoeningen
Eerste aanpak	Bril, afplakken, zo nodig een operatie	Oorzaak opsporen, prisma's, zo nodig botox of een operatie

Wat veroorzaakt neurologisch scheelzien?

Neurologisch scheelzien kan ontstaan door algemene aandoeningen die de zenuwen van de oogspieren aantasten, door hoofdletsel of door neurologische aandoeningen. Bij volwassenen is de meest voorkomende oorzaak dat diabetes of hoge bloeddruk de kleine bloedvaten aantast die deze zenuwen van bloed voorzien. Mogelijke oorzaken zijn:

• Slecht geregelde diabetes
• Hoge bloeddruk
• Hoofdletsel
• Aandoeningen van de bloedvaten in de hersenen, zoals een beroerte
• Neurologische aandoeningen zoals multiple sclerose
• Minder vaak een gezwel in de hersenen of een verhoogde druk in de schedel

Diabetes kan het oog ook op andere manieren aantasten; daarover schrijven we in een apart artikel. De oorzaken van scheelzien bij kinderen (vroeggeboorte, een zware bevalling, ziekten met hoge koorts, staar op jonge leeftijd) zijn anders en worden in een ander artikel uitgelegd.

Merkt u een verandering in de stand van uw ogen, ga dan naar een oogarts.

Wat zijn de symptomen?

Het meest voorkomende symptoom van scheelzien dat op volwassen leeftijd begint, is dubbelzien. Omdat de hersenen de twee verschillende beelden van de ogen niet meer kunnen samenvoegen, ziet u voorwerpen dubbel; als u één oog afdekt, verdwijnt het dubbelzien. Dit kan dagelijkse bezigheden zoals lezen, autorijden of de trap aflopen lastig maken.

Symptomen van neurologisch scheelzien zijn onder meer:

• Dubbelzien (dat verdwijnt als u één oog afdekt)
• De ogen staan niet meer parallel
• Een hangend ooglid
• Het oog niet in een bepaalde richting kunnen bewegen
• Het hoofd scheef houden of draaien om het dubbelzien te verminderen

Welke symptomen optreden, hangt af van de betrokken zenuw. Is bijvoorbeeld de 6e hersenzenuw aangetast, dan kan het oog niet naar buiten draaien en wordt het dubbelzien erger als u in de verte kijkt; is de 3e hersenzenuw aangetast, dan kunnen ook een hangend ooglid en een verwijde pupil optreden.

Hoe wordt de diagnose gesteld?

Voor de diagnose onderzoekt de oogarts uw oogbewegingen, meet hij de richting en de mate van het scheelzien en kijkt hij in welke kijkrichting het dubbelzien toeneemt. Ook de pupillen en oogleden worden beoordeeld. Deze onderzoeken doen geen pijn.

Om de oorzaak te vinden kunnen uw bloedsuiker en bloeddruk worden gemeten. Lijkt de oorzaak neurologisch, dan kan een hersenscan (MRI) of een beoordeling door een neuroloog worden aangevraagd.

Volwassenen zonder klachten wordt aangeraden tot hun 40e om de 2 jaar en daarna jaarlijks een oogonderzoek te laten doen. Bij baby's kan in de eerste 3-4 maanden af en toe scheelzien normaal zijn; scheelzien dat na de 6e maand aanhoudt, moet worden onderzocht.

Hoe wordt het behandeld?

De behandeling wordt afgestemd op de oorzaak en uw persoonlijke situatie. Daarbij spelen de volgende factoren een rol:

• Leeftijd
• Of er sprake is van verlies van zicht
• De oorzaak van het scheelzien
• Het type scheelzien

Zenuwverlammingen door diabetes of hoge bloeddruk herstellen vaak binnen enkele maanden gedeeltelijk of volledig. Ook als het scheelzien vanzelf verbetert, moet de oorzaak worden onderzocht en moet een arts het verloop volgen.

Behandeling bij volwassenen

Begint het scheelzien op volwassen leeftijd, dan stelt de arts eerst de oorzaak vast. Mogelijke behandelingen zijn:

• Behandeling van de onderliggende oorzaak (bijvoorbeeld het goed regelen van bloedsuiker en bloeddruk)
• Tijdelijk één oog afdekken tegen het dubbelzien
• Een prismabril
• Botox-injecties in de oogspieren
• Een scheelziensoperatie

Een prisma kan in uw bril worden verwerkt om de beelden van beide ogen weer samen te voegen en wordt vooral bij kleinere afwijkingen gebruikt. Botox wordt bij sommige patiënten gebruikt om de oogspieren tijdelijk in balans te brengen terwijl het herstel wordt afgewacht. Een operatie wordt meestal pas overwogen als het scheelzien enkele maanden stabiel is gebleven. Na een scheelziensoperatie moet u zware lichamelijke inspanning 2-3 weken vermijden; tijdelijk dubbelzien in de eerste dagen is normaal, maar houdt het aan, neem dan contact op met uw arts.

Behandeling bij kinderen

Bij kinderen wordt scheelzien vaak met een bril behandeld; is er ook een lui oog (amblyopie), dan wordt het goede oog een aantal uren per dag afgeplakt. Blijft het scheelzien ondanks de bril bestaan, dan kan een operatie nodig zijn. Bij een lui oog is de ontwikkeling van het zicht van één oog achtergebleven, omdat de hersenen het beeld van dat oog minder gebruiken. De behandeling van scheelzien bij kinderen wordt uitgebreid beschreven op de bijbehorende behandelpagina.

Wanneer moet u direct medische hulp zoeken?

Scheelzien of dubbelzien dat plotseling op volwassen leeftijd begint, moet worden onderzocht op een onderliggende oorzaak. Ga in dat geval zonder uitstel naar een oogarts.

Gaat plotseling dubbelzien of scheelzien samen met een hangend ooglid, hevige hoofdpijn, moeite met praten, een scheve mond of krachtverlies in een arm of been, ga dan direct naar de spoedeisende hulp.